Ljekarka i u ratu i u miru: Roza Papo

autorica: Ewa Anna Kumelowski

Partizanska ljekarka i organizatorica, istaknuta infektologinja i politička aktivistkinja prof. dr. Roza Papo danas se može ubrojiti među najutjecajnije žene u historiji Bosne i Hercegovine.

Rođena je 5. februara 1914. godine u sarajevskoj jevrejskoj porodici srednjeg građanskog sloja. Školovala se u rodnom gradu, a 1939. godine diplomirala je na Medicinskom fakultetu Sveučilišta u Zagrebu. Kratko je radila u Sarajevu, nakon čega je kao ljekarka Socijalnog osiguranja radila u Begovom Hanu i Olovu. Nakon izbijanja Drugog svjetskog rata, Papo se u decembru 1941. priključila Ozrenskom partizanskom odredu, gdje je dobila zadatak da u selu Brezici organizira pokretnu partizansku bolnicu. Tokom rata više puta je raspoređivana na različite dužnosti: do septembra 1943. bila je referent saniteta Šeste istočnobosanske brigade, zatim referent saniteta i upravnica bolnice 17. divizije, nakon čega je premještena u bolnicu 2. armije, gdje je obavljala dužnost upravnice Hirurške pokretne bolnice.

Papo je imala značajnu ulogu u reorganizaciji partizanskih bolnica u istočnoj Bosni. Posebno se istakla u proširenju bolnice organizirane oko manastira Lovnica (Lomnica) kod Šekovića, čija je upravnica postala nakon njenog uključivanja u sastav 6. istočnobosanske brigade. Nakon evakuacije iz Šekovića, zajedno s pokretnim ranjenicima i bolesnicima prešla je u selo Donja Trnova. Tu je razvila razgranatu bolničku infrastrukturu koja je istovremeno mogla primiti i do 1.500 pacijenata. Pored organizacijskih i medicinskih dužnosti u ratnom sanitetu, Papo je redovno održavala kurseve iz njege bolesnika i prve pomoći za svoje osoblje.

Nakon oslobođenja Roza Papo ostala je značajna ličnost jugoslavenskog javnog života. Saznavši da su članovi njene porodice ubijeni tokom rata, preselila se u Beograd. Godine 1951. počela je raditi kao specijalistkinja na Klinici za infektivne bolesti Vojnomedicinske akademije (VMA), gdje je ubrzo postala i načelnica klinike. Za predavačicu na VMA izabrana je 1959, a 1965. godine postala je profesorica na istoj instituciji. Tokom karijere izrasla je u jednu od vodećih stručnjakinja za infektivne bolesti u Jugoslaviji i objavila oko pedeset naučnih radova iz ove oblasti. Kao načelnica Klinike za infektivne bolesti VMA posebnu pažnju posvećivala je najmlađim pacijentima, istovremeno ostajući predana obrazovanju novih generacija ljekara. Kada je jedan od njenih kolega na VMA razvio novu vakcinu protiv dizenterije, Papo je insistirala da se vakcina najprije primijeni na njoj prije nego što dopusti njeno ispitivanje na drugim ljudima –  studentima medicine.

Iako je namjeravala otići u penziju, Papo je 1969. godine umjesto toga povjereno rukovođenje Glavnom vojnoljekarskom komisijom JNA. Dobila je zadatak da izradi propise kojima su uređivani kriteriji za prijem vojnika u JNA, što je rezultiralo dokumentom kojim je značajno ograničeno regrutiranje osoba koje nisu bile sposobne za vojnu službu. Dana 4. jula 1973. godine, u dobi od 59 godina, Papo je unaprijeđena u čin general-majora sanitetske službe, čime je postala prva žena koja je stekla ovaj čin. Sama Papo ovo priznanje nije doživljavala samo kao lično, već i kao priznanje svim svojim ratnim drugaricama:

„Takođe, ovo je priznanje ne samo meni, već još više svim onim ženama, onim mojim poginulim drugaricama, s kojima sam zajedno vojevala i radila, koje su mi bile i najveći prijatelji i najbliži rod”.

Opisana kao osoba „ogromne radne sposobnosti”, bila je aktivna članica društveno-političkih organizacija u svojoj mjesnoj zajednici i u gradu Beogradu. U maju 1963. izabrana je u Vijeće radnih zajednica Opštinske skupštine Savskog venca. Obavljala je i niz značajnih političkih funkcija, među kojima se posebno izdvaja članstvo u Savjetu Republike Bosne i Hercegovine. Kao jedina delegatkinja Državnog sekretarijata za narodnu odbranu izabrana je za VIII kongres Saveza komunista Jugoslavije. Papo je bila članica brojnih stručnih udruženja, uključujući Udruženje infektologa Jugoslavije i Društvo ljekara Bosne i Hercegovine, a bila je među osnivačima oba udruženja.

Kao jedna od ključnih ličnosti partizanskog saniteta, Roza Papo istovremeno je bila pionirka jugoslavenske infektologije, predana pedagoginja i aktivna članica svoje lokalne zajednice. Iako je danas često predstavljena u brzinski napisanim, tabloidno intoniranim tekstovima prvenstveno kao svojevrsni kuriozitet – „doktorica s pletenicama” – ona je zapravo bila utjecajna javna ličnost čiji značaj daleko nadilazi njen doprinos tokom Narodnooslobodilačke borbe.