Žena za računarom

Razvoj industrije, automatike i računarstva tokom druge polovine 20. stoljeća temeljito je promijenio privredu i svakodnevni život Bosne i Hercegovine. Poslijeratna industrijalizacija zahtijevala je novu generaciju inženjera i stručnjaka, a osnivanje Elektrotehničkog fakulteta u Sarajevu i razvoj velikih sistema poput Energoinvesta stvorili su prostor za obrazovanje i rad u oblastima koje do tada gotovo da nisu postojale. Automatizacija proizvodnje, upravljanje elektroenergetskim sistemima i kasnija kompjuterizacija postajali su važni elementi razvoja Sarajeva kao jednog od industrijskih i tehnoloških centara Jugoslavije.

Ulazak žena u tehničke nauke bio je dio šireg procesa poslijeratnog otvaranja obrazovanja i tržišta rada, ali su elektrotehnika, mašinstvo, automatika i kasnije računarstvo još dugo ostajali područja u kojima su muškarci bili znatno brojniji. Upravo zato profesionalni putevi žena koje su se u tim oblastima afirmisale nisu važni samo kao pojedinačni uspjesi. Oni svjedoče o promjeni društvenih očekivanja i o generaciji žena koje više nisu bile samo korisnice novih tehnologija nego njihove projektantice, istraživačice i profesorice.

Jedna od najznačajnijih predstavnica te generacije bila je Branislava Peruničić-Draženović (1936-2025), elektroinženjerka, profesorica i akademkinja čiji je profesionalni život gotovo u cijelosti bio povezan sa Sarajevom. Elektrotehnički fakultet završila je u Beogradu 1960. godine, a već 1962. počela je raditi na Elektrotehničkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Titulu kandidata tehničkih nauka stekla je na Moskovskom energetskom institutu 1969, dok je doktorsku disertaciju odbranila 1971. na sarajevskom Elektrotehničkom fakultetu. Za docenticu je izabrana 1966, za vanrednu profesoricu 1972, a za redovnu profesoricu 1976. godine.

Njena akademska karijera odvijala se paralelno s razvojem sarajevske industrije. Bila je naučna saradnica Istraživačko-razvojnog centra za automatiku IRCA Energoinvesta i saradnica Instituta za računarske i informacione sisteme IRIS, a do 1992. godine i predsjednica Savjeta za kompjuterizaciju Energoinvesta. Učestvovala je i u razvoju prvog sistema za kontrolu procesa u Energoinvestu, kao i softverskih i algoritamskih rješenja za upravljanje i planiranje elektroenergetskih sistema.

Istovremeno je učestvovala u stvaranju akademske infrastrukture koja će obrazovati nove generacije inženjera. Na Elektrotehničkom fakultetu djelovala je na Odsjeku za automatiku i elektroniku, jednom od prvih odsjeka takve vrste u Jugoslaviji, čiji je program razvijan u neposrednoj vezi s potrebama procesne industrije. Peruničić je kasnije naglašavala da su upravo inženjeri obrazovani na ovom odsjeku učestvovali u industrijskom razvoju Sarajeva i drugih dijelova Jugoslavije, a nakon rata svoje karijere nastavili na univerzitetima i u tehnološkim kompanijama širom svijeta.

Međunarodni značaj njenog rada posebno je vezan za teoriju sistema s promjenljivom strukturom i kliznim režimima upravljanja. Godine 1969. u časopisu Automatica objavila je rad The Invariance Conditions in Variable Structure Systems, u kojem je razmatrala način na koji sistemi upravljanja mogu postati manje osjetljivi na poremećaje i promjene parametara. U toj oblasti definirala je principe koji su kasnije postali poznati kao Draženovićevin uslov invarijantnosti (Draženović’s invariance condition ili matching condition). Rad je postao jedna od međunarodno prepoznatih referenci u razvoju teorije kliznih režima.

Njena istraživanja nisu bila ograničena na jednu oblast. Bavila se digitalnom zaštitom elektroenergetskih sistema, određivanjem mjesta kvarova na dalekovodima, analizom električnih mreža i teorijom grafova. S koautoricom Z. Đurić objavila je 1984. rad o algoritmu za ugrađivanje grafova u projektivnu ravan u knjizi Graph Theory with Applications to Algorithms and Computer Science. Na fakultetu je istovremeno predavala predmete iz analize signala, energetike i telekomunikacija i mentorirala brojne magistarske i doktorske radove.

Rat 1992-1995. godine prekinuo je kontinuitet njene sarajevske karijere. Početak rata zatekao ju je na Texas A&M Universityju, gdje je boravila kao gostujuća istraživačica uz saglasnost Elektrotehničkog fakulteta. Zbog opsade nije se mogla vratiti u Sarajevo. Nakon toga nastavila je akademski rad u Sjedinjenim Američkim Državama, između ostalog na University of Illinois u Urbani i na Lamar Universityju u Texasu, gdje je od 1993. do 1998. bila redovna profesorica. Iako je već imala izgrađenu međunarodnu akademsku karijeru, 1998. godine odlučila se vratiti u Bosnu i Hercegovinu i nastaviti rad na Elektrotehničkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu.

Povratak Branislave Peruničić imao je i šire simboličko značenje u poslijeratnom periodu, kada je veliki dio stručnog i akademskog kadra Bosne i Hercegovine ostao rasut širom svijeta. Nastavila je predavati, mentorirati mlađe istraživače i učestvovati u radu naučnih institucija. Za dopisnu članicu Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine izabrana je 1987, a za redovnu članicu 2002. godine. Od 2008. do 2011. obavljala je funkciju potpredsjednice ANUBiH-a, a bila je i sekretarka Odjeljenja tehničkih nauka te predsjednica Odbora za izdavačku djelatnost.

Njena biografija tako se može čitati paralelno s historijom razvoja savremene tehnologije u Bosni i Hercegovini: od prvih velikih projekata industrijske automatizacije i elektroenergetike, preko kompjuterizacije Energoinvesta i razvoja univerzitetskih programa automatike, do savremenih računarskih sistema. U toj historiji Branislava Peruničić nije bila tek žena u muškoj profesiji. Bila je jedna od osoba koje su stvarale naučne metode, obrazovale nove stručnjake i učestvovale u izgradnji institucija na kojima se zasnivao tehnološki razvoj Bosne i Hercegovine.

Godine 2024. dodijeljena joj je Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva za doprinos nauci i obrazovanju. Tom prilikom ponovno je povezala vlastitu karijeru sa razvojem grada u kojem je provela najveći dio profesionalnog života – Energoinvestom, Elektrotehničkim fakultetom i Akademijom nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine. Preminula je u Sarajevu 17. marta 2025. godine.

Slika žene za računarom ovdje ne označava ženu kao pasivnu korisnicu tehnologije, nego kao njenu aktivnu kreatoricu. U slučaju Branislave Peruničić riječ je o naučnici koja je razvijala sisteme, algoritme i metode na kojima su se zasnivale automatizacija i kompjuterizacija. Njena karijera pokazuje da žene, iako malobrojnije i često manje vidljive u historiji tehničkih nauka, nisu samo pratile tehnološku modernizaciju Bosne i Hercegovine, nego su je aktivno oblikovale i stvarale znanje čiji je značaj nadilazio lokalni i državni okvir.