Izvan sjene: Lepa Perović

Završetak Drugog svjetskog rata otvorio je novo poglavlje u životima žena koje su učestvovale u Narodnooslobodilačkom pokretu. Ratno iskustvo donijelo je mnogima od njih političko i organizacijsko iskustvo kakvo je prethodnim generacijama žena bilo gotovo nedostupno, a nova socijalistička država formalno je proglasila ravnopravnost žena i otvorila im prostor u institucijama, politici i javnom životu. Ipak, ulazak žena u te prostore nije značio da su nestale stare predstave o tome gdje im je mjesto i koliko njihov rad vrijedi.

Život Leposave Lepe Perović (1911–2000) dobro pokazuje tu složenost. Rođena u Mašićima kod Banje Luke i školovana za učiteljicu, još prije Drugog svjetskog rata uključila se u politički rad, zbog kojeg je 1933. godine bila uhapšena. Tokom rata obavljala je ilegalne političke zadatke u više gradova, ali je upravo nakon 1945. godine započeo dio njene karijere koji pokazuje koliko su žene iz antifašističkog pokreta bile uključene u izgradnju novih državnih i društvenih institucija.

Neposredno nakon oslobođenja Lepa Perović bila je sekretarka Antifašističkog fronta žena Bosne i Hercegovine i članica Izvršnog komiteta Pokrajinskog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu. Bila je izabrana i za narodnu poslanicu u prvom sazivu Narodne skupštine Bosne i Hercegovine, a krajem 1945. godine prešla je u Beograd, gdje je nastavila rad u saveznim institucijama. Tokom narednih decenija obavljala je različite političke i javne funkcije: bila je sekretarka i potpredsjednica Savezne kontrolne komisije, članica Centralnog odbora AFŽ-a Jugoslavije, Saveznog odbora Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije i Centralnog komiteta Saveza komunista Bosne i Hercegovine. Do 1967. bila je i poslanica Prosvjetno-kulturnog vijeća Savezne skupštine.

Njena poslijeratna biografija, međutim, nije bila vezana samo za politiku. Od početka šezdesetih djelovala je i u oblasti kulture i kulturne politike, a bila je i upravnica Galerije fresaka u Beogradu. Sa Kočom Popovićem godinama je stvarala zbirku moderne jugoslavenske umjetnosti. Godine 1970. šezdeset slika i skulptura iz te kolekcije poklonila je Lazarevcu; zbirka je kasnije postala osnova stalne postavke Moderne galerije Centra za kulturu Lazarevac.

Na prvi pogled, njena biografija mogla bi izgledati kao potvrda velikog društvenog uspona žena poslije 1945. godine: od seoske učiteljice i ilegalke do poslanice, političke funkcionerke i osobe koja upravlja kulturnom institucijom. Ali upravo njeni lični zapisi otkrivaju složeniju sliku. U neobjavljenim memoarima Lepa Perović osvrtala se i na prepreke na koje je nailazila kao žena unutar političkog sistema kojem je i sama pripadala. Posebno je pisala o osjećaju da njen rad nije uvijek vrednovan na isti način kao rad njenih muških kolega, kao i o razočaranjima vezanim za vlastitu političku karijeru i kandidaturu za Saveznu skupštinu.

To iskustvo otvara šire pitanje položaja generacije žena koja je iz rata izašla s velikim političkim kapitalom. Formalno su dobile pravo da biraju i budu birane, zauzimale su mjesta u skupštinama, partijskim tijelima, sindikatima i drugim institucijama, ali njihovo prisustvo u javnom životu nije automatski značilo i nestanak rodnih hijerarhija. Lepa Perović tako nije zanimljiva samo zbog visokih funkcija koje je obavljala, nego i zato što je iza sebe ostavila vlastito viđenje tih proturječnosti.

Posebno je zanimljivo što je njeno ime u javnom pamćenju često ostajalo povezano s Kočom Popovićem, jednom od najpoznatijih ličnosti jugoslavenske politike. Njih dvoje jesu dijelili život, intelektualne interese i ljubav prema umjetnosti, ali takav način predstavljanja lako potisne njenu vlastitu političku i kulturnu biografiju. Čak i danas pojedini prikazi umjetničke zbirke Lepu Perović prvenstveno predstavljaju kao njegovu suprugu, iako je zbirka koju je ona darovala Lazarevcu dobila upravo njeno ime.

Sačuvana arhivska građa danas omogućava drugačiji pogled. Istorijski arhiv Beograda čuva Legat Konstantina Koče Popovića i Leposave Lepe Perović, koji obuhvata lične dokumente, prepisku, zapise, fotografije, biblioteku i drugu građu, a dostupan je istraživačima od 2005. godine. U Arhivu se zasebno čuva i Legat sestara Perović, što omogućava da se iskustvo Lepe Perović posmatra i izvan njenog partnerskog odnosa s Kočom Popovićem.

Stoga, što se tiče Lepe Perović, mnogo je zanimljivija ono šta se dešavalo nakon NOB-a: koliko su žene koje su učestvovale u stvaranju novog društva zaista mogle ravnopravno učestvovati u njegovom vođenju i koliko su kasnije ostale vidljive u njegovoj historiji. Njena biografija ne daje jednostavan odgovor. Pokazuje istovremeno veliki prostor koji se ženama nakon 1945. otvorio i granice na koje su nailazile kada su u taj prostor ušle.